Fopspeen valt uit, baby wordt wakker: wat helpt

Als de fopspeen uit de mond van je baby valt en ze daarvan wakker schiet, komt dat bijna altijd doordat ze de speen is gaan koppelen aan inslapen. De fopspeen is dan niet zomaar een speeltje, maar een signaal dat hoort bij in slaap vallen. Valt dat signaal tussen twee slaapcycli in weg, dan merkt ze dat er iets ontbreekt en wordt ze even helder wakker om het terug te zoeken. Dit is een van de meest voorkomende oorzaken van nachtelijk huilen tussen ongeveer drie en twaalf maanden. Het zegt niets over hoe je het als ouder doet.

Waarom wordt mijn baby wakker zodra de fopspeen eruit valt?

Slaap bestaat uit cycli. Een baby doorloopt per nacht meerdere cycli van ongeveer veertig tot zestig minuten, en tussen die cycli is er altijd een kort moment van lichtere slaap of bijna-wakker-zijn. Bij volwassenen gebeurt dit ook, alleen merken we het meestal niet, omdat we zonder hulpmiddel weer verder slapen. Een baby die gewend is om met een fopspeen in slaap te vallen, mist op zo'n overgangsmoment het ritme van zuigen. Ze reageert daarop zoals ze het kent: huilen, roepen, zoeken. Dit heet een slaapassociatie en de fopspeen is er een van de bekendste van. Je leest er meer over in de uitleg over slaapassociaties bij baby's, waar ook staat wanneer zo'n associatie wel of geen probleem vormt.

Hoe vaak gebeurt dit per nacht, en is dat normaal?

Bij veel baby's die de fopspeen gebruiken om in slaap te vallen, gebeurt dit meerdere keren per nacht. Sommige kinderen roepen twee of drie keer, andere zes keer of vaker, vooral in de eerste helft van de nacht wanneer de slaapcycli korter en lichter zijn. Dat is vervelend voor jou, maar het past bij hoe babyslaap werkt en zegt niet automatisch iets over honger, pijn of een probleem met het ritme overdag. Twijfel je of de wakkere momenten passen bij de leeftijd van je kind, dan geeft de slaapcheck een inschatting op basis van wakkertijden en patroon.

Vanaf welke leeftijd speelt dit het sterkst?

De gevoeligheid voor de fopspeen als slaapassociatie verandert met de leeftijd, vooral omdat de motoriek meegroeit.

Deze indeling is een richting, geen vaste wet. Sommige kinderen leren het eerder, andere later, en dat zegt niets over hun ontwikkeling in het algemeen. In de gids over sprongen en regressies lees je hoe motorische ontwikkeling en slaap elkaar op dit soort momenten kunnen raken.

Wat kun je vandaag doen als de fopspeen er steeds uitvalt?

Er is geen vaste oplossing die bij elk kind werkt, maar een paar aanpakken helpen bij veel gezinnen om de nacht rustiger te maken.

• Leg twee tot vier identieke fopspenen los in het bedje, zodat je baby of jijzelf in het donker sneller een speen te pakken hebt zonder lang te hoeven zoeken.
• Oefen overdag, tijdens rustig wakker zijn, met het zelf terugstoppen van de speen. Leg hem net buiten bereik en moedig aan om te pakken, zodat de beweging vertrouwd wordt.
• Kijk naar het type speen. Een lichter model valt bij sommige baby's minder snel uit dan een zwaarder exemplaar met een stevig schild.
• Gebruik geen fopspeenclip of koordje tijdens het slapen. Dat is een verstikkingsrisico, ook als het bedoeld is om het zoeken te vergemakkelijken.
• Overweeg, als je baby ouder is dan negen maanden en de speen echt niet zelf kan terugvinden, om een nacht bewust niet meteen te reageren op het eerste geluidje. Veel baby's vallen vanzelf weer terug in slaap zonder dat jij ingrijpt, en dat is iets anders dan laten huilen zonder op te staan als het nodig is.

Werkt het om de fopspeen helemaal af te bouwen?

Voor sommige gezinnen is afscheid nemen van de fopspeen uiteindelijk makkelijker dan elke nacht meerdere keren op te staan. Dat is een persoonlijke keuze en geen verplichting. Stoppen werkt het soepelst overdag tijdens een rustige periode, niet midden in een groeispurt of regressie. Lees je bijvoorbeeld in de gids over de nacht waarom de timing van zo'n verandering uitmaakt, en bedenk dat afbouwen vaak een paar nachten wennen kost voordat het rustiger wordt. Een garantie dat het meteen soepel gaat, is er niet.

Speelt de slaapomgeving ook een rol?

Een bedje dat voldoet aan de veilige slaap richtlijnen helpt niet om de fopspeen minder vaak te laten vallen, maar het zorgt wel dat zoeken en terugvinden veilig verloopt. Laat je baby op de rug slapen, op een stevig matras, in een leeg bedje zonder kussens, dekbedden of knuffels. Losse fopspenen in het bedje vormen geen risico zolang ze niet aan een koordje of clip vastzitten. Meer over een veilige inrichting vind je in de gids over de slaapkamer.

Hangt dit samen met tandjes, groeispurten of regressies?

Een periode waarin de fopspeen ineens vaker uitvalt en je baby onrustiger slaapt, valt soms samen met een regressie of een groeispurt. In die fases verandert er iets in het slaappatroon zelf, waardoor je kind sowieso lichter en korter slaapt, en de fopspeen dus ook vaker een rol speelt bij het wakker worden. Herken je dit patroon rond acht maanden, dan is de uitleg over de slaapregressie van 8 maanden misschien herkenbaar. Komt het juist door doorkomende tandjes, dan lees je in het artikel over slapen tijdens het tandjes krijgen wat er dan meespeelt.

Wanneer je erover praat met het consultatiebureau

Bij de meeste baby's is dit een fase die vanzelf verandert zodra de motoriek meegroeit of zodra je besluit de fopspeen af te bouwen. Neem contact op met het consultatiebureau of de huisarts als je baby meerdere nachten achter elkaar elke twintig tot dertig minuten wakker wordt en overdag zichtbaar oververmoeid, prikkelbaar of lusteloos is, als er naast het fopspeenprobleem ook andere signalen zijn zoals slecht drinken of huilen dat niet overgaat, of als je zelf door de aanhoudende nachten niet meer functioneert overdag. Overweeg je melatonine of een ander middel om de nachten te verlichten, bespreek dat altijd eerst met je huisarts of het consultatiebureau. Zij kunnen meekijken of er iets anders meespeelt dan alleen de fopspeen.